Мандухай цэцэн хатны домог

МАНДУХАЙ ЦЭЦЭН ХАТНЫ ДОМОГ

Мандуул хаан Баянмөнх болох жонон хоёр эх захаа нэгдэн зургаан түмнийг мэдэж явав. Мандуул хаан хоёр хатантай ажээ. Их хатан нь Ойрдын Бэгэрсүн тайжийн охин их хамарт Юнгэн, бага хатан нь Энгүд Цоросбай төмөр чинсангийн охин Мандухай цэцэн хатан билээ. Тэндээс Мандуул хаан таван он болох 42 гахай жил халив. (1467 он)

Баянмөнх болох жонон хутагт Дэрстэй гэдэг газар Шихир тайхуугаас Даян хааныг хөвгүүлэв. Даян хааныг Балгагчны Багай нэрт хүнд өгөв. Түүний хойно Ойрдын Исман тайж довтолж Шихир тайхууг аваад мөн Исман тайж асрав. Жонон Борбугийн газар Булудай хоёулаа зугатааж явтал Еншөөвийн захын улсад хүрч, жонон хээр байж Булудайг үг ав гэж илгээв. Булудайн эгч нь золгож дүүгээ барьж эс тавив.

Жонон ундаасч хүлцэн ядаад айлд бууж айраг уухад нэгэн баяд охин жононгийн унасан цагаан шаргал морь, өмссөн хэрмэн дотортой магнаг дээл. алтан бүс тэр бүгдийг ажиглан суув. Жононг мордож явсны хойно тэр охин усны дэргэд олон хүн байхыг үзээд очиж хэлэв. Тийм атаатай нэг хүн үзэв гэв. Еншөөвийн таван отгийн Хэрэй Цагаан хоёр. Төмөр, Мөнх, хар Бадай эд бүгдээр гүйцэж жононгоос «Чи юун хүн бэ» гэж асуув. Жуулчин гэв. Алтан бүсээ ац гэв. Эс өгөв. Еншөөвийн хэдэн хүн Баянмөнх болох жононг цулбуурдаж бариад хороож барс жил тэнгэр болов. Еншөөвийн нэг гэм нь тэр гэх.

Даян хааныг муухан тэжээхийн дор Тангуудын төлөгчийн долоон хөвгүүн Төмөрхадаг ирж Багайд өгүүлрүүн: Энэ хөвгүүнийг сайн хүнд өг. Эсвэл надад өг гэж гуйхад эс өгөв. Түүний хойно Төмөрхадаг ах дүу долуулаа сайн улаан морио унаж ирээд булааж авч ирэв. Өчүүхнээсээ эцэг эхээсээ хагацсанаар Даян хаан бэтэг өвчтэй болсон ажээ. Тэр өвчнийг Төмөрхадагийн эм Сайхан хэмээх нь есөн түм цагаан тэмээний сүүгээр тэжээж гурван мөнгөн аяга цоортол илэн эмнэв. Тэр эмнэлэгт замаг мэт долоон хэсэг өвчин унаж сайн болов. Даян хааны нэг зовсон нь тэр болов. Түүний хойно Даян хааныг тангуудын Төмөрхадаг аваачиж Мандухай цэцэн хатны гарт хүргэв. Мандухай цэцэн хатан эртний хаадын өшөөг дурдаж үхэр жил цэрэг мордуулан явган цэргийг явуулж гурав хоносны хойно морь цэрэг авч мордов.

Мандухай цэцэн хатан

Сайвраар саадаглаж

Садарсан үсээ хурааж

Эр хүн шиг зэвсэглэн

Сайн Даян хааныг үхэг тэргэнд суулгаж мордов. Даян хаан балчир байв. Хишэгтэний Алиатунгаар газарчлуулж дөрвөн түмэн ойрдыг довтлоход Цэцэн хатны малгай нь унаж, хүзүүнд нь эгэлдэрлэж явахад Ойрдын хүн үзээд өөрийн малгайгаа өгөв. Хатаи аваад, хориглож давшуулж дөрвөн түмэн Ойрдыг дагуулав. Тас бүр дээр довтолж, дээд нь дээр байрлалдаж, тэнхрүүлэлгүй тосон даллага авч тэвчүүлэв. Зургаан түмэн улс Ойрдын нэг төрийг эндүүлэв. Түүний хойно Мандухай цэцэн хатанд Хорчины Ноёнболд:

Өн галыг чинь цахиж

Нутгийг чинь зааж өгсүү гэв

Мандухай цэцэн зарлиг болруун:

Хааны минь өвийг

Хасрын үр чи идэх буюу

Хасрын үр чиний өвийг

Бид идэх билүү

Өргөж үл болох үүдтэй билээ

Алхаж ул гарах босготой билээ

Хааны минь үр байтал

Чамд үл очно гэв

Түүнээс Хойно Алагчуудын Сатай доголонгоос үг асууруун: Ноёнболд өнгийн үг зөв буюу буруу буюу гэж асуув. Сатай доголон зөв байнам чи гэв. Хойно, хорлодын Мэнд өрлөгийн гэргий Жаахан агааас урьдах үгийг асуув. Жаахан ага хэлэв.

Хасрын үрд очвол

Хар мөр удирдан

Хамаг улсаасаа хагацаж

Хатан нэрээ алдъюу

Хааны үрд очвол

Хаан тэнгэрт ивээгдэж

Хамаг улсаа эзлэн

Хатан нэрээ алдаршъюу

Цагаа хөвгүүнд очвол

Цагаан мөр таталж

Цахар түмнийг эзэлж

Цаглашгүй нэр алдаршюу

Жаахан ага энэ үгийг айлтгав. Мандухай Жаахан агагийн үгийг зөвшөөрч Сатай доголонгийн үгийг буруушаав.

Хааны урийг өчүүхэн гэж
Хамаг улсаа эзэнгүй гэж
Хатан биеийг минь бэлбэсэн гэж
Хасрын үрийг их гэж
маагүй өгүүлэв гээд
Халуун цайг тэргүүн рүү нь асгав.

Мандухай цэцэн хатан Даян хаанд гурван давхар ултай гутлыг өмсгөж Алагчуудын үнэгийн алаг лонхот архийг авч найман цагаан ордны өмнө очиж гэрийн ноён Мэнгэн нуруугаар суут хаан хатны сүлдэнд сацал сацуулж Эши хатан өөрөө ийн өгүүлэв.

Хар цагааны зүсэн ялгагдахгүй

Хол газар бэрлэдэг билээ би

Хаан чиний үрийг балчир гэж

Хасрын үрийг авъя гэхэд

Хайрлан тэтгэх өршөөлийг эрж

Хааны ордны дэргэд ирлээ би

Харах нүд минь далдирч байна

Харайх хөл минь сөхөрч байна

Алаг морины зүс ялгагдахгүй

Алс газар бэрлэдэг билээ

Ач үрийг чинь өчүүхэн гэж /47/

Алсын авга авъя гэхэд

Арчлан тэтгэх өршөөлийг эрж

Алтан ордны чинь дэргэд ирлээ би

Айх амь минь алдарч байна

Арчих нүүр минь улайж байна

Өргөн их үүдийг чинь хөнгөн гэж

Өндөр их босгыг чинь нам гэж

Өөр хүнд очвоос

Өөдгүй нэр надад хоцрог

Балчир үрийг чинь бага гэж

Басаж доромжлохгүй би

Болд андийг их гэж

Богтлогдож очихгүй би

Уурга чинь урт бишүү

Уургалж ав өчүүхэн намайг

Хуйв чинь уужуу бишүү

Хурааж ав өчүүхэн намайг

Хав хүч бүрдсэн

Хаан хөвгүүн төрж билээ

Хаан хөвгүүний чинь халив гэж

Хар биеэ мэдэж очвоос

Хаа гуяасаа хагацъя би

Эзэн богдоос минь

Эрхэс хөвгүүн төрж билээ

Эрхэм хөвгүүнийг чинь алдав гэж

Эм хүн биеэ мэдэж очвоос

Эзэн хаан хатны өмнө

Эвдуулье би гэж

Үнэн үгсээ өгүүлж

Үүрдийн тангараг өргөөд

Хувь заяагаа соёрхон

Хутагийг гуйж залбирсан нь

Энэ үгийг зөвшөөрөх болоосой

Эмэгтэй намайг өршөөх болоосой

Эрхт хаан эцэг минь

Эши хатан эх минь

Дотоод энгэрт минь

Долоон хөвгүүн төрүүл

Гадаад энгэрт минь

Ганц охин төрүүл

Доорд хатан над

Долоон нуган заяаваас

Долууланд нь Болд нэр өгч

Гал голомтыг чинь сахиулъя

Газар нутгийг чинь эвлүүлье гэж залбираад харив.

Хатны тэр зарлигийг сонсоод

Ноёнболд урьд үгээ байв

Даян хааныг Хулгурын голд

Долоон насандаа усанд унасанд

Шунгаж явсан Тангуудын

Айв төмөр нэрт хүн авсан гэх

Түүний хойно Батмөнх даян хааныг

Арван долоон насанд нь

Мандухай цэцэн хатан биеэ залгуулж

Тэр хутаг гуйсны хүчээр Мандухай цэцэн хатнаас долоон нуган ганц охин төрөв.

"Орчлонгийн сав шимийн дуулал"  эмхтгэлээс

start=-47 , cViewSize=50 , cPageCount=1

3 сэтгэгдэл:

null
Ууганжаргал (зочин)

Надад маш их таалагдлаа.

Анар (зочин)

үнэхээр таалагдлаа гоё мэдээ байна баярлалаа

ANar (зочин)

heheh goy bn ushuu olon dahin ulun ulun medee oruulaarai
!!

Сэтгэгдэл үлдээх



(нийтэд харагдахгүй)

(оруулах албагүй)
(HTML синтакс зөвшөөрөгдөөгүй)


(Зурган дээрх тоог оруулна уу)



visit counter